لاجورد یا لاپیس‌لازولی  (Lapis Lazuli) یکی از شناخته‌شده‌ترین سنگ‌های زینتی جهان است؛ سنگی با رنگ آبی چشمگیر که از هزاران سال پیش در ساخت زیورآلات، اشیای زینتی و آثار هنری مورد استفاده قرار گرفته است. این سنگ در شیلی علاوه بر ارزش زمین‌شناسی و اقتصادی، جایگاه ویژه‌ای در فرهنگ و صنایع دستی دارد و از سال ۱۹۸۴ به‌عنوان سنگ ملی شیلی شناخته می‌شود.

لاجورد شیلی امروزه کاربردهای متنوعی دارد، اما نمونه‌های باکیفیت‌تر آن در ساخت جواهرات به کار می‌روند. این سنجاق سینه از جنس نقره استرلینگ، با ابعاد ۳٫۸ × ۲٫۵ سانتی‌متر، توسط هنرمندان شیلیایی ساخته شده است.

چرا لاجورد سنگ ملی شیلی است؟

لاجورد در شیلی جایگاهی فراتر از یک سنگ زینتی دارد. دولت شیلی در سال ۱۹۸۴، با تصویب فرمان شماره ۶۲ وزارت معدن، لاجورد را رسماً به‌عنوان «سنگ ملی شیلی» اعلام کرد. این فرمان در ۲۰ سپتامبر ۱۹۸۴ به تصویب رسید و در ۲۳ نوامبر همان سال در روزنامه رسمی کشور منتشر شد.

کارگران کارخانه LapisChile در سانتیاگو، بلوک‌های سنگی حاوی لاجورد (Lapis Lazuli) را خرد می‌کنند تا بخش‌های باکیفیت‌تر را استخراج کنند. قطعات سنگ در آب غوطه‌ور می‌شوند تا رنگ و بافت آن‌ها بهتر نمایان شود.

انتخاب لاجورد به این عنوان، با اهمیت زمین‌شناسی، سابقه بهره‌برداری و جایگاه آن در صنایع دستی شیلی ارتباط دارد. این سنگ همچنین یکی از مواد شاخص معدنی منطقه کوکیمبو در شمال شیلی به شمار می‌رود.

در این «تخم‌مرغ عید پاک تزارویچ » (Czarevitch Easter Egg)، ساخت سال ۱۹۱۲، هنر ظریف طلاکاری با لاجورد شیلی ترکیب شده است. این اثر با ابعاد ۱۲٫۵ × ۸٫۹ سانتی‌متر توسط پیتر کارل فابرژه  (Peter Carl Fabergé) معروف ساخته شده.

محل نگهداری: موزه هنرهای زیبای ویرجینیا، ریچموند

لاجورد دقیقاً چیست؟

لاجورد برخلاف کانی‌هایی مانند بریل یا کوراندوم، یک کانی منفرد نیست؛ بلکه سنگی متشکل از مجموعه‌ای از کانی‌ها است. مهم‌ترین کانی تشکیل‌دهنده آن معمولاً لازوریت (Lazurite) است و کانی‌هایی مانند کلسیت (Calcite) و پیریت (Pyrite) نیز در آن حضور دارند.

در لاجورد شیلی، لازوریت نقش مهمی در ایجاد رنگ آبی دارد. دانه‌ها و رگه‌های سفیدرنگ معمولاً با حضور کلسیت و بخش‌های طلایی‌رنگ و فلزی نیز عمدتاً مربوط به پیریت هستند. به همین دلیل، ترکیب کانی‌شناسی هر نمونه می‌تواند ظاهر آن را به شکل محسوسی تغییر دهد.

بخش‌هایی از این قطعات لاجورد با رنگ‌های درخشان که از محدوده معدنی سن مارسلو (San Marcelo) به دست آمده‌اند، بر اساس نظام درجه‌بندی مورد استفاده توسط فلور دِ لوس آندس (Las Flores de Los Andes )در رده «درجه اول» قرار می‌گیرند. به رنگ آبی شدید و نبودِ عمومی ناخالصی‌ها در این بخش‌ها توجه کنید.

رنگ آبی لاجورد از کجا می‌آید؟

یکی از جذاب‌ترین ویژگی‌های لاجورد، رنگ آبی آن است. در نمونه‌های شیلی، لازوریت کانی اصلی مرتبط با این رنگ است و هرچه سهم آن در سنگ بیشتر باشد، معمولاً رنگ آبی پررنگ‌تر و یکنواخت‌تر دیده می‌شود.

البته منشأ رنگ آبی در تمام لاجوردهای جهان الزاماً یکسان نیست. پژوهش‌های کانی‌شناسی نشان داده‌اند که در برخی ذخایر دیگر، به‌ویژه بعضی منابع افغانستان و کانادا، هائوئین (Haüyne) نیز می‌تواند نقش مهمی در رنگ ایجادشده داشته باشد؛ در حالی که نمونه‌های منطقه کوکیمبو در شیلی عمدتاً لازوریت‌دار هستند.

این تفاوت، اهمیت بررسی منشأ زمین‌شناسی را در شناسایی و مطالعه لاجورد نشان می‌دهد.

مهم‌ترین معدن لاجورد شیلی

مهم‌ترین و شناخته‌شده‌ترین ذخیره لاجورد شیلی در منطقه کوکیمبو (Coquimbo) و در رشته‌کوه آند قرار دارد. این ذخیره با نام Flor de los Andes شناخته می‌شود و در ارتفاعات کوردیلرای منطقه  Ovalle قرار گرفته است.

ساختار زمین‌شناسی در دیواره‌های شمالی و شرقی پرشیب که کانسارهای لاجورد (Lapis Lazuli) را در خود جای داده است. دو مورد از سه پهنه دگرگونی مجاورتی در کنار توده گرانیتی قابل تشخیص هستند. پهنه درونی‌تر هورنفلس (Hornfels) و پهنه دوم اسکارن (Skarn)، نوار تیره‌رنگی را تشکیل می‌دهند که مرزی نامنظم با گرانیت خاکستری‌رنگ دارد.پهنه بیرونی، مرمری به رنگ «کرم» از نوع ولاستونیت (Wollastonite marble) است که مرزی تیز و مستقیم با پهنه دوم دارد. در این مرمر،  لاجورد وجود دارد که در امتداد مجموعه‌ای خطی از برش‌های معدن‌کاری نمایان شده‌اند

بررسی‌های زمین‌شناسی نشان داده‌اند که این ذخیره در یک محیط زمین‌شناسی نسبتاً ویژه شکل گرفته است. سنگ‌های آهکی مزوزوئیک در این منطقه تحت تأثیر یک توده نفوذی مونزوگرانیتی قرار گرفته‌اند و دگرگونی تماسی در اطراف آن شکل گرفته است.

در این محیط، فرآیندهای بعدی گرمابی نیز نقش مهمی در تشکیل لازوریت داشته‌اند. پژوهش‌های زمین‌شناسی، تشکیل این ذخیره را حاصل دست‌کم دو مرحله اصلی می‌دانند: نخست دگرگونی تماسی در حدود ۲۴ میلیون سال پیش و سپس یک مرحله دگرسانی گرمابی در حدود ۱۳ تا ۹ میلیون سال پیش که طی آن گوگرد وارد سامانه شده و در تشکیل لازوریت نقش داشته است.

ترکیب کانی‌شناسی لاجورد شیلی

مطالعات انجام‌شده روی ذخیره فلور دِ لوس آندس (Flor de los Andes) نشان می‌دهد که سنگ لاجورد این منطقه عمدتاً از لازوریت تشکیل شده و کانی‌هایی مانند هاوین، ولاستونیت، دیوپسید، اسکاپولیت و کلسیت نیز در آن حضور دارند. مقدار کمی پیریت، پیروتیت، آرسنوپیریت و کالکوپیریت نیز گزارش شده است.

نمایی از محدوده معدنی فلور دِ لوس آندس (Flor de los Andes) که در آن مجموعه‌ای از برش‌ها و حفاری‌های کوچک برای اکتشاف و استخراج لاجورد (Lapis Lazuli) ایجاد شده است.

از دید گوهرشناسی، همین تنوع کانی‌ها باعث می‌شود ظاهر نمونه‌های لاجورد یکسان نباشد. برخی قطعات رنگ آبی یکنواخت‌تری دارند، در حالی که در برخی دیگر، زمینه‌های سفید کلسیتی یا دانه‌های طلایی پیریت به‌وضوح دیده می‌شوند.

ویژگی‌های گوهرشناسی

لاجورد معمولاً سنگی مات یا تقریباً مات است و سختی آن بسته به ترکیب کانی‌شناسی، حدود ۵ تا ۶ در مقیاس موس گزارش می‌شود. جلای آن می‌تواند از مومی تا شیشه‌ای تغییر کند.

رنگ لاجورد می‌تواند از آبی نسبتاً روشن تا آبی تیره و متمایل به بنفش تغییر کند. در ارزیابی کیفیت، رنگ آبی یکنواخت و اشباع‌شده اهمیت زیادی دارد. وجود کلسیت سفیدرنگ معمولاً از یکنواختی رنگ می‌کاهد، در حالی که حضور مقدار مناسبی از دانه‌های پیریت می‌تواند تضاد زیبایی میان رنگ آبی و طلایی ایجاد کند.

البته وجود پیریت به‌خودی‌خود به معنی کیفیت پایین نیست؛ نحوه پراکندگی آن در سنگ اهمیت زیادی دارد. دانه‌های ظریف و پراکنده پیریت ممکن است جلوه‌ای جذاب ایجاد کنند، در حالی که تجمع زیاد پیریت می‌تواند ظاهر آبی سنگ را تحت تأثیر قرار دهد.

لاجورد شیلی و لاجورد افغانستان

لاجورد افغانستان از دیرباز به‌عنوان یکی از مهم‌ترین منابع این سنگ در جهان شناخته شده است و نمونه‌های با رنگ آبی عمیق و یکنواخت شهرت ویژه‌ای دارند. شیلی نیز یکی از منابع مهم لاجورد است، اما ترکیب کانی‌شناسی و ویژگی‌های ظاهری نمونه‌های آن می‌تواند متفاوت باشد.

در بازار گوهرسنگ‌ها، اصطلاح «لاجورد شیلی» نیز به نمونه‌هایی اطلاق می‌شود که معمولاً می‌توانند دارای زمینه کلسیتی و گاهی ته‌رنگ یا لکه‌های سبز باشند. با این حال، صرف ظاهر یک نمونه برای تعیین منشأ جغرافیایی آن کافی نیست و برای اظهارنظر دقیق درباره منشأ باید از بررسی‌های تخصصی استفاده کرد.

کاربردهای لاجورد

لاجورد از گذشته در ساخت مهره‌ها، زیورآلات، اشیای زینتی و آثار هنری استفاده شده است. در شیلی نیز بخش مهمی از لاجورد استخراج‌شده برای ساخت زیورآلات و محصولات زینتی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

این هنرمند شیلیایی در خانه خود در لاسرنا (La Serena) در حال شکل‌دهی یک کره از لاجورد (Lapis Lazuli) است. دستگاه مورد استفاده برای ساخت کره، از یک مته مغزه‌گیری الماسه قدیمی (تصویر کوچک) بهره می‌برد. وزن این کره ۱٫۵ کیلوگرم است.

بررسی‌های GIA نشان می‌دهد که لاجورد شیلی در ساخت جواهرات و اشیای زینتی به کار می‌رود و بخشی از مواد استخراج‌شده نیز برای کاربردهای زینتی بزرگ‌تر مانند صفحات و قطعات ساختمانی فرآوری می‌شود.

لاجورد همچنین در تاریخ هنر اهمیت زیادی داشته است. از پودر این سنگ در گذشته برای تولید رنگدانه آبی اولترامارین (Ultramarine) استفاده می‌شد؛ رنگدانه‌ای که در نقاشی‌های تاریخی ارزش زیادی داشت.

یک ذخیره زمین‌شناسی متفاوت

ذخیره لاجورد شیلی از نظر زمین‌شناسی نیز اهمیت خاصی دارد. بسیاری از ذخایر شناخته‌شده لاجورد در جهان با سنگ‌های آهکی دگرگون‌شده و محیط‌های زمین‌شناسی متفاوتی ارتباط دارند، اما ذخیره فلور دِ لوس آندس (Flor de los Andes) در شیلی با سنگ‌های آهکی مزوزوئیک مرتبط با یک توده مونزوگرانیتی شکل گرفته است.

همین تفاوت در شرایط زمین‌شناسی باعث شده است ذخیره شیلی نمونه‌ای ارزشمند برای مطالعه فرآیندهای تشکیل لازوریت و سنگ‌های لاجوردی باشد.

بیشتر بخوانید:

اوپال آبی کشور شیلی

معرفی سنگ‌های آندزیتی

آدامیت؛ کانی درخشان با فلورسانس چشمگیر

شهاب‌سنگ ایمیلاک (Imilac)؛ جواهری از آغاز منظومه شمسی

لاجورد؛ پیوند زمین‌شناسی و فرهنگ

لاجورد شیلی نمونه جالبی از پیوند میان علوم زمین، معدن، هنر و فرهنگ است. سنگی که در اعماق رشته‌کوه آند و طی فرآیندهای پیچیده زمین‌شناسی شکل گرفته، امروزه به یکی از نمادهای شناخته‌شده کشور شیلی تبدیل شده است.

لاجورد استخراج‌شده در شیلی برای تولید جواهرات، اشیای زینتی، قطعات تراش‌خورده و محصولات سنگی فرآوری و گوهر تراشی می‌شود.

از یک سو، ترکیب کانی‌شناسی و شرایط ویژه تشکیل آن برای زمین‌شناسان و کانی‌شناسان اهمیت دارد و از سوی دیگر، رنگ آبی خاص و قابلیت تراش و پرداخت آن باعث شده است در صنایع دستی و جواهرسازی جایگاه خود را حفظ کند.

قطعات راف لاجورد با طیف‌های مختلف آبی و حضور ماتریس کلسیتی که از ویژگی‌های قابل مشاهده در بخشی از لاجوردهای شیلی است

جمع‌بندی

لاجورد (Lapis Lazuli) یک سنگ چندکانی با رنگ آبی شاخص است که در نمونه‌های شیلی، لازوریت مهم‌ترین کانی مرتبط با رنگ آبی آن محسوب می‌شود. این سنگ در منطقه کوکیمبو و به‌ویژه ذخیره  فلور دِ لوس آندس (Flor de los Andes)  در رشته‌کوه آند استخراج شده و منشأ آن با دگرگونی تماسی و فرآیندهای گرمابی مرتبط است.

اهمیت لاجورد در شیلی تنها به ویژگی‌های ظاهری آن محدود نمی‌شود. این سنگ بخشی از میراث زمین‌شناسی و صنایع دستی این کشور است و بر اساس فرمان شماره ۶۲ وزارت معدن شیلی در سال ۱۹۸۴، رسماً به‌عنوان سنگ ملی شیلی شناخته شده است.

منابع

GIA — Lapis Lazuli from the Coquimbo Region, Chile .
مقاله GIA درباره لاجورد منطقه کوکیمبو