مقدمه ای بر علم گوهر شناسی

علم گوهرشناسی، به مطالعات و بررسي گوهرها می پردازد، همانطوركه انسان وابسته به مطالعه علم انسان شناسي است، مطالعه بر روي كاني ها هم حائز اهمیت است، گوهرها بعلت زيبايي، كميابي و دوامی كه دارند هميشه مورد توجه بوده اند. انسان از زمان اولیه تا به اکنون، خود را همیشه پشت خرافات و طلسم ها محافظت کرده و بیشتر هم این جادوها را در گوهرها تقویت نموده است چون هم قابل حمل بوده اند و هم براحتی می شد آنها را پنهان نمود و همچنین از لحاظ ظاهر بسیار منحصر بفرد بوده است.

فرهنگ های دیرینه و ارتباط افسانه ها با گوهرها، اکثراً جانشین منطق و عقل گردیده اند که اشاره به عشق و زیبایی ها دارد. اما عامل ارزش و قیمت گذاری امروزه گوهرها درگرو باقیمانده همان کاربرد طلسم ها و قدرت هایی است که در جهان وجود داشته است.

علم گوهرشناسي چيست؟

گوهرشناسی علمي است که به مطالعه در مورد گوهرها و مسائل بنيادين در ارتباط با آنها از قبيل: شكل، پيدايش، منشأ و مشخصات فيزيكي می پردازد که برای تعیین هویت گوهرها کاربرد دارند. برای شناخت اساسي این گونه مواد از مشخصاتی از قبیل؛ ساختار ناخالصي ها، شکل بلوری، مشخصات فيزيكي و شيميايي گوهرها استفاده می شود. این فاکتورها شامل اطلاعات کلی در مورد ساختار اصلی، بلورشناسی، ترکیبات شیمیایی و مشخصات فیزیکی و خواص آن در گوهرها است.

گوهرشناسي حرفه ای خود داراي درجاتی است، از جمله شناخت گوهرهای مصنوعي و آزمایشگاهی (گوهرهایی که منشأ طبیعی ندارند و ساخته دست بشر هستند). بطور قراردادی گوهرهای اورگانیک همانند کهربا، مروارید، مرجان و غیرکانیها نیز شامل موضوعات مورد توجه گوهرشناسی نیز می شوند.

گوهرشناس كيست؟

معني لغوي گوهرشناس (gemologist)، کسی است كه توانایی مشاهده و بررسی گوهرها را داشته و در مورد آن می تواند بحث كارشناسانه نماید.

چه چيزي گوهر است؟

معمولاً گوهرها داراي چهار فاكتور اصلی می باشند؛ دوام، كميابي، زيبايي و قابليت پذيرش (پسنديدگي) همچنین مي توان فاكتور پنجم را هم اضافه نمود كه آن هم (مد) است.

کلیه عوامل ذکر شده در فوق نسبي هستند، براي مثال كهربا كه دوام بسيار کمی داشته و چندان هم كمياب نيست ولي زيبايي زیادی دارد، به همین خاطر به عنوان گوهری بسيار زيبا مورد توجه قرار می گیرد.

از سوی دیگر، بیشتر ياقوت ها دوام بالايي دارند ولی ممکن است غير جذاب و ارزان باشند. زیرا که فقط درصد کمی از كل ياقوت های معدنی داراي رنگ خوب و زیبا بوده و لذا شرایط گوهر بودن را دارند. همینطور در مورد الماسها، اکثراً الماس هاي بدست آمده براي مقاصد صنعتي به كار مي روند و بدلیل اینکه زيبايي كافي ندارند جزء خانواده گوهرها محسوب نمی شوند.

توليدات معادن و نیاز آنها به گوهرشناس

توليدات وسيع معادن، شامل چند نوع گوهر است كه معمولاً كيفيت نسبي دارند ولی طبیعتاً در معادن، گوهرهای با کیفیت نیز شکل مي گیرند كه در زمان استخراج كمي خرد شده و یا از بین می رود (بعلت روش نادرست استخراج) این دسته گوهرها با این حال که ارزشمند هستند ولی بیشتر اعتبار آنها بخاطر منشأ تشکیلشان است مانند یاقوتهای برمه یا گوهرهای دیگر معادن مثل معدن فیروزه نیشابور ایران.

پر ارزش ترين گوهرها شامل، ياقوت كبود، ياقوت سرخ و زمردها است كه با تغييرات قيمت ها ارزش آنها بالا می رود در این صورت چه عواملي تضمین مي كند تا مطمئن شويم سنگي که در بازار است اصل است و منطقه که از آن استخراج شده اعتبار لازم را دارد و آیا اين سنگها با كيفيت هستند یا خیر؟

رنگ و بازتاب نوري كه از اين سنگها منعكس مي شود نبايد دلیل مهمی برای تعیین منشأ این سنگها قرار گيرد و همچنین مشخصات ظاهری اين گوهرها نباید اصول ارزش گذاری باشد.

امروزه مقدار زيادي از گوهرها با كيفيت بالا كشف و ذخيره شده اند. از قبيل ياقوت كشف شده در ماداگاسكار كه شديداً مشابه ياقوتهاي قيمتي برمه است با شرايط زمين شناسي مشابه ولی این عوامل نمي توانند موثر باشند بلکه نقطه مقابل هم هستند. البته سايز آن هم مورد توجه است با این حال هنوز هم اعتبار سنگهای منشأ اصلی (یاقوت برمه) را ندارد. اما تجار این گوهرهای زیبا را بجای (یاقوتهای برمه) داخل مبادلات خود پذیرفته اند و آنها را بجای یاقوتهای برمه به چند برابر قیمت واقعی می فروشند و یا موارد دیگر، فیروزه های نیشابور، بعضی اوقات فیروزه های درجه یک آمریکایی یا کرمان بسیار شبیه به فیروزه های نیشابور است که متأسفانه برخی سودجویان این دسته فیروزه ها را به نام و به قیمت فیروزه های نیشابور به مشتریان می فروشند. پس نظر یک گوهرشناس می تواند نقش حیاتی را در شناسایی این گوهرها ایفا کند.

خصوصیات سنگهای قیمتی

مهمترین معیار اطلاعات و روشهایی که برای توصیف گوهر از لحاظ گوهرشناسی- کانی شناسی استفاده می شود عبارت اند از:

1) مشخصات ناخالصی ها و رشد بلوری، پر شدن حفره ها یا ترک ها به بوسیله میانبارهای طبیعی مایع و جامد (نباید با روشهای مصنوعی دست بشر که شکاف ها را به روش های fillings  و  fissuresپر می کنند اشتباه گرفت).

2) تحت فشار و دمای بالا (دگرگونی) مشخصات معدنی تحریک شده و ناخالصی (میانبار) تغییر می کند و همین مسأله باعث می شود در فرآیند تعیین پیچیدگی ایجاد گردد.

– لازم بذکر است مطالعه بروی ناخالصی ها (میانبار) علمی جدید است. در ارتباط با این موضوع ناخالصی های گوهرها شناسایی شده و ثبت شده اند و بسیاری از محققین از این مرجع برای مطالعه بروی ناخالصی ها استفاده می کنند.

3) خصوصیات ترکیبات شیمیایی “ناخالصی های اثر انگشتی (fingerprinting)” از نظر عناصر فرعی و اصلی و کمیاب:

1-3: اغلب یک عنصر فرعی و کمیاب در ترکیبات شیمیایی یک گوهر، آنرا از دیگر گوهرها  متفاوت می کند، که همین عناصر می تواند عامل رنگ گوهر نیز باشند.

2-3: این عناصر مقدار ترکیبشان بستگی به شرایط زمین شناسی منطقه دارد از قبیل حرارت و شرایط اکسیداسیون – احیا و شرایط شیمیایی.

4) خواص نوری از قبیل بیرفرنژانس و ضرایب شکست.

5) خصوصیات واکنش با نور مادون قرمز

6) رفتار لومینسانس گوهر

7) بررسی طیف جذبی گوهر

– این طیف ها در بازه نور ماوراء بنفش – نور مرئی – نور مادون قرمز نزدیک (UV-ViS-NIR) می باشند که بازه تقریبی مورد استفاده این نورها در گوهرشناسی عبارتند از:

• ماوراء بنفش:280 تا290 نانومتر
• میزان نورهای مرئی:390 تا 780  نانومتر
• مادون قرمز: 780 تا 1400 نانومتر